در نزديکی تخت
جمشيد و 5/2 کيلومتری شمال باختری آن بر سينه صخره های کوه حاجی آباد،
يادگارهای تاريخی ارزشمندی بر جای مانده که نقش رستم ناميده می شود. در نقش
رستم آثار سه دوره تاريخی شناسايی شده است. دوره عيلامی ( سال 2000 تا 600
پيش از ميلاد) دوره هخامنشی ( سال 600 تا 330 پيش از ميلاد ) و دوره ساسانی (
324 تا 651 ميلادی ) از دوره عيلامی ها نقش برجسته محو شده ای به جای مانده
که در دوره ساسانی روی آن نقش بهرام دوم ساسانی کنده شد. از دوره هخامنشی،
آرامگاه ها و معبد آناهيتا بر جای مانده است. در دل صخره های کوه، آرامگاه از
سمت راست به اين شاهان تعلق دارند: آرامگاه خشايار شاه ( 445- 486 پيش از
ميلاد ) آرامگاه داريوش ( 486-522 پيش از ميلاد ) آرامگاه اردشير اول (
424-465 پيش از ميلاد ) و آرامگاه داريوش دوم ( 405-424 پيش از ميلاد ) مقطع
بيرونی آرامگاه به شکل صليب به پهنای 19 متر، کنده بر ديواره بيرونی آرامگاه،
پادشاه را کمان در دست نشان مي دهد که در برابر وی نقش اهورامزدا ديده می شود.
دو آتشدان با آتش مقدس در حال سوختن و تصوير ماه در بالای تصاوير نقش بسته
است. در ورودی آرامگاه ها به شکل مربع و در دوران باستان با دو قطعه سنگ
بزرگ پشت درها بسته می شدند. پس از داريوش دوم و ساختن چهار گوردخمه در دل
صخره های نقش رستم، ديگر جايی برای شاهان بعدی نبود. به ناچار دو شاه بعدی
يعنی اردشير دوم و اردشير سوم آرامگاه های خود را در کوه رحمت و بر فراز
تخت جمشيد ساختند. داريوش سوم آخرين پادشاه هخامنشی نيز در نزديکی دريای مازندران
به دست يکی از سردارانش به نام بسوس کشته شد و فرصت نيافت آرامگاه خود را به
پايان رساند. آرامگاه وی در گوشه جنوبی و دورتر از تخت جمشيد ناتمام بر جای
مانده است. به اين ترتيب، به جز کمبوجيه جانشين کوروش که سرنوشت جنازه اش پس
از بازگشت از مصر معلوم نشد، آرامگاه پادشاهان هخامنشی شناسايی شده است.
پادشاهان هخامنشی می خواستند پس از مرگشان آرامگاه های آنان تا ابد بسته
بماند اما پس از برچيده شدن حکومت آنها، آرامگاه ها شکافته شد و اشيای
گرانبهای آنها به تاراج رفت. در محوطه باز
جلوی نقش رستم، ساختمان سنگی مکعب شکل زيبايی قرار دارد که آن را کعبه زرتشت
می نامند. اين بنا بر سکويی بنا شده و کاربرد سنگ ها در بنای آن با مهارت
چشمگيری انجام شده است. در بالای کعبه زرتشت اتاقی قرار دارد که گفته می شد
کتاب اوستا که بر 12 هزار پوست گاو نوشته شده بود، در اين اتاق نگهداری می
شده است. برخی ديگر اين بنا را آرامگاه برديا پسر کوروش که به دست کمبوجيه
کشته شد، گروهی ديگر آن را محل نگهداری آتش مقدس و برخی ديگر اين بنا را
رصدخانه می دانند. در دوران ساسانی اسناد مهم دولتی در اين مکان نگهداری می
شد. از دوره ساسانيان نيز نقش هايی بر ديواره های نقش رستم بر جای مانده است.
صحنه تاجگذاری نرسی، نبرد بهرام دوم با دشمن در حالی که سوار بر اسب با نيزه
بر دشمن می تازد، پيروزی شاپور اول بر والرين امپراتور روم در سال 263
ميلادی، نقش آذر نرسه يا شاپور ذوالاکتاف، نقش هرمز دوم و پيروزی وی بر
دشمنان، شاپور دوم در حال نبرد با دشمن و تاجگذاری اردشير بابکان از نقش های
برجسته کنده شده بر ديواره های صخره های نقش رستم است که با گذشت صدها سال
هنوز خودنمايی می کنند.
