گنبد سلطانيه در
جنوب غربی کهندژ ( ارگ سلطنتی سلطانيه ) جای گرفته و يکی از بناهای تاريخی به
يادگار مانده از دوران مغول است. شهر سلطانيه در سالهای نخستين سده هشتم هجری
و در زمان حکومت اولجايتو و ابوسعيد بهادر به اوج رونق خود رسيد. ساخت ارگ
سلطنتی در پهنه ای به وسعت 20 هکتار با 16 برج و دروازه ورودی و نيز گنبد
سلطانيه در اين سالها انجام شده است ولی پس از مرگ حاکمان مغول و فروپاشی
حکومت آنها، شهر سلطانيه از رونق افتاد و از هم پاشيد.
گنبد سلطانيه در
زمان حکومت سلطان محمد خدابنده ( اولجايتو ) در مدت 9 سال ( از سال 704 تا
712 هجری قمری ) ساخته شده است. اين گنبد در زمان ساخت، بزرگترين گنبد جهان و
الهام بخش معماری سبک گوتيک بوده و گفته می شود در معماری کليسای جامع مريم
مقدس در فلورانس ايتاليا ( سانتاماريا دل فيوره ) که يک قرن پس از گنبد
سلطانيه ساخته شده و اکنون بزرگترين گنبد جهان است، از اين بنا الهام گرفته
شده است. گنبد سلطانيه پس از کليسای جامع فلورانس و مسجد اياصوفيه ترکيه،
سومين گنبد بزرگ جهان است. اين گنبد دارای 5/48 متر بلندی، دهانه قوس 6/25
متر و 200 تن وزن است. اين بنا 8 ايوان و نزديک به 50 اتاق و فضای اتاق مانند
دارد و تحول معماری دوران سلجوقی به معماری دوره ايلخانی را نشان می دهد.
مصالح به کار رفته در ساخت اين بنا مخلوطی از گچ و اندکی آهک است. گنبد
سلطانيه دارای سه طبقه است، طبقه همکف که ايوان های هشت گانه را در خود جای
داده، طبقه اول در ارتفاع 4/9 متری که دهليزهای ارتباطی گرداگرد آن است و
طبقه دوم در ارتفاع 8/27 متری که پاطاق گنبد و پايه های هشت ضلعی مناره ها در
آن جای دارد. گنبد سلطانيه يکی از بزرگترين بناهای دوره اسلامی است که خلاقيت
طراحان و معماران ايرانی را به نمايش گذاشته است. تزئينات اين بنا که در
برگيرنده تزئينات آجری، گچبری، کتيبه نويسی و کاشی کاری است، از وجوه ممتاز
اين گنبد تاريخی است. گنبد سلطانيه هفتمين اثر ثبت شده ايران در ميراث جهانی
است.
