بارگاه پيشوای
هشتم شيعيان که باشکوه ترين مجموعه مذهبی کشور به شمار می رود، در سده های
گذشته و ساخت و سازهای پيوسته تکامل يافته و به شکل کنونی آن درآمده است.
در سال 203 هجری
قمری و پس از شهادت امام رضا (ع)، پيکر ايشان در بقعه ای بر روی گور هارون
الرشيد در روستای سناباد در نزديکی نوغان و به فاصله کوتاهی از توس به خاک
سپرده شد. نخستين بنای آرامگاه بقعه ای است که مامون عباسی بر مزار هارون
الرشید ساخته است. در دوره ديلميان ترييناتی بر آن افزوده شد ولی سبکتکين
پادشاه متعصب غزنوی در قرن چهارم هجری حرم را ويران و بازديد از آن را ممنوع
کرد. در سال 400 هجری قمری به دستور سلطان محمود غزنوی بنای بقعه بر روی
بازمانده های آن بر پا شد و مناره ای به آن افزوده شد. اين بنای چهارگوش هسته
اصلی حرم را تشکيل می دهد و گويا در سال 516 هجری قمری اين بنا بازسازی و
مرمت شده است. بنای بقعه در هجوم غزها در سال 548 هجری قمری آسيب فراوان ديد
ولی در روزگار سلطان سنجر سلجوقی پس از مرمت بنا گنبدی بر آن ساخته شد. اندکی
بعد دختر محمود سلجوقی به تزيينات بقعه همت گماشت. در دوره خوارزمشاهيان
آرامگاه مورد توجه بيشتری قرار گرفت و سه محراب و چند کتيبه و تزيينات ويژه
که يادگار اين دوران است، بر بنا افزوده شد. در هجوم مغولان به ايران و در
سال 618 هجری قمری هنگام يورش پسر چنگيز، بنای آرامگاه دچار ويرانی شد. پس از
اين هجوم تا مدتی که تا زمان غازان خان به دراز کشيد، دگرگونی در وضعيت بنا
پديد نيامد. غازان خان و سپس سلطان محمد خدابنده ( الجايتو ) با مرمت و تزيين
بنا به آن رونق دوباره دادند. گمان می رود ضريح نقره ای و بنای کامل گنبد
در دوران الجايتو ساخته شده باشد.
گسترش ساخت و ساز
آستان قدس رضوی در دوره تيموری و هنگام فرمانروايی شاهرخ تيموری روی داد که
همسر وی گوهر شاد، نخستين مسجد جامع شهر مشهد را در سال 821 هجری قمری در
کنار آرامگاه برپا کرد و بناهای ديگری همچون بنای دارالحفاظ، دارالسياده،
خزانه و سه مدرسه به آن افزوده شد. سلطان حسين بايقرا صحن کهنه و ايوان طلا
را در آغاز قرن دهم هجری پديد آورد. شاه طهماسب صفوی مناره نزديک گنبد را
مرمت و طلاکاری کرد و در سال 932 هجری قمری خشت های روی گنبد را به خشت طلا
تبديل کرد ولی خشت های طلا در شورش ازبک ها به غارت رفت. شاه عباس صفوی در
سال 1010 هجری قمری دستور بازسازی بنا را داد و در زمان وی با گسترش صحن
کهنه، چند ايوان با اتاقها و غرفه ها و رواق ها بر بنا افزوده شد. شاه عباس
دوم صحن عتيق را مرمت و کاشی کاری کرد و در زمان شاه سليمان صفوی، گنبد حرم
که در اثر زلزله شکاف برداشته بود، مرمت شد. در دوره نادرشاه افشار، ايوان
طلای صحن عتيق و مناره بالای آن مرمت و طلاکاری شد. در دوران قاجار نيز
دگرگونی هايی در اين مجموعه پديد آمد. ساختمان صحن جديد که در دوره فتحعلی
شاه قاجار آغاز شد، در زمان ناصرالدين شاه به پايان رسيد و طلاکاری ايوان آن
انجام شد. ايوان ناصری ساخته اين دوران است. در دوره مظفرالدين شاه هر دو صحن
جديد و عتيق مرمت شدند. در سال 1330 هجری قمری ارتش روسيه آسيب فراوانی به
اين مجموعه وارد کرد که از سوی والی خراسان مرمت شد. در دوران پهلوی اول در
سال 1307 هجری شمسی شبکه دسترسی پيرامون حرم دچار تغيير اساسی شد و فلکه دور
حرم به شعاع 180 متر از نوک گنبد و به پهنای 30 متر ساخته شد. ساختمان موزه،
کتابخانه و تالار تشريفات يادگار اين دوره است. در سال 1350 هجری شمسی با
تخريب بخشی از بافت قديم مشهد و ايجاد فضای سبز، زمينه گسترش فضاهای پيرامون
حرم پديد آمد. ساخت و سازهای درون مجموعه حرم و نوسازی بافت پيرامون مجموعه
در سالهای پس از انقلاب نيز ادامه يافت و هنوز هم ادامه دارد.
